Zielonka - logo
Szakłak pospolity, Rhamnus cathartica L., owoce

Szakłak pospolity, Rhamnus cathartica L.

Rodzina Szakłakowate (Rhamnaceae)

Gatunek rodzimy; tolerancyjny co do gleby i światła [1, 2].

Krzew lub drzewo do 8 m wys., poszczególne pędy żyją kilkadziesiąt lat. Występuje w pn. - zach. Afryce, Europie oraz zach. Azji [1, 2, 3, 4].

W ziołolecznictwie stosuje się owoc szakłaku jako środek przeciwartretyczny, moczo- i żółciopędny, ale przede wszystkim, działa on silnie przeczyszczająco, co dało jego nazwę gatunkową, z greckiego καθαίρειν (czytaj kathaírein), to oczyszczanie.

Szakłak pospolity, Rhamnus cathartica L., kwiaty

Kwiaty szakłaku są zielonkawe, czterokrotne i wyrastają pęczkami. Mają niewielki rozmiar i podobnie jak u kruszyny pospolitej, płatki korony są tu mniejsze od działek kielicha. Mogą one być obupłciowe lub jednopłciowe [8, 5].Kwiaty te produkują nektar, ale w pszczelarstwie nie mają większego znaczenia [1].

Szakłak pospolity, Rhamnus cathartica L., owoce i liście

Owoce tego gatunku to pestkowce o średnicy 6-8 mm. Początkowo są one zielone, potem robią się czerwonawe, a gdy w pełni dojrzeją stają się czarne. Ptaki chętnie zjadają te owoce, ale dla ludzi są one trujące, mogą wywoływać wymioty, biegunkę i bóle brzucha [1, 6].

"Szaklak zwyczayny na różnych przytrafia się gruntach,(...) naumyślnie się w lasach niezasiewa, bo ptastwo pożéraiące chciwie iagody dostatecznie go rozmnaża. Dla wesołego liścia bierze się czasem do klombów. Robią się także z niego żywe płоtу (...)." [7]
Szakłak pospolity, Rhamnus cathartica L., niedojrzałe owoce

Z różnych części szakłaku otrzymywano barwniki koloru zielonego, żółtego, czerwonego lub ciemnnopurpurowego.

"Korzeń szakłaku daje farbę żółtą, i jest w tym względzie artykułem handlu. (...) Kora używa się z ałunem do farbowania kolorem żółtym trwałym (...). Tak ufarbowane tkaniny lub wełna, gdy się zamoczą do mocnego ługu, kolor żółty zamieniają w czérwony. (...) Jagody nie dójrzałe zielone (w lipcu i sierpniu) dają farbę żółtą; dójrzałe (w wrześniu i październiku), zieloną; przejrzałe, ciemno-purpurową farbę. " [3]
Szakłak pospolity, Rhamnus cathartica L., liście

Liście szakłaku (do 9 cm dł.) mogą mieć kształt okrągławy, eliptyczny lub jajowaty, a ich brzeg jest drobno piłkowany.

Szakłak podobnie jak kruszyna zawiera związki antranoidowe, będące pochodnymi emodyny, które m.in. odpowiadają za jego właściwości lecznicze. Nie produkuje ich jednak po to, by pomagać człowiekowi przy zaparciach... Emodyna jest wtórnym metabolitem, który podrażniając układ pokarmowy roślinożerców, chroni liście, owoce czy korę przed zjedzeniem. Związek ten ma też efekt allelopatyczny, ogranicza wzrost pobliskich roślin, zapewniając szakłakowi większy dostęp do światła i zasobów glebowych [6].

Szakłak pospolity, Rhamnus cathartica L., liście

Ze względu na podobne owoce, liście oraz pokrój, szakłaka pospolitego można łatwo pomylić z kruszyną pospolitą. Oba gatunki to niewielkie drzewa lub krzewy o jajowatych liściach i czarnych, nieco większych od ziarna grochu, owocach. Łatwo jednak odróżnić szakłaka po cierniach, które często występują w rozwidleniach i na końcach gałązek. Kruszyna takowych cierni nie posiada.

Innymi cechami odróżniającymi szakłaka od kruszyny są m.in. pokryte łuskami pączki (kruszyna ma nagie), piłkowane brzegi liści (kruszyna ma całobrzegie), 4-krotne kwiaty (kruszyna ma 5-krotne).

Szakłak pospolity, Rhamnus cathartica L., kora

Kora szakłaku przypomina nieco korę wiśni, jest ciemno brązowa i łuszczy się poprzecznie cienkimi pasmami.

Jego drewno jest "ścisłe, żółtawe, zdatne do różnych robót stolarskich i tokarskich, gładko zhéblowane przybiera połysk iedwabisty; miewa i flander piękny brunatnawy." [7]
Szakłak pospolity, Rhamnus cathartica L., pokrój

Szakłak rośnie w świetlistych lasach, zaroślach, w dolinach rzek, na łąkach, skarpach i skałach. W Polsce jest często spotykany na całym niżu i niższych partiach górskich.

Podobnie jak nasza kruszyna, szakłak pospolity w Ameryce Płn. jest gatunkiem inwazyjnym [6].

Dąb szypułkowy, Quercus robur, liść i owocostan, obok napis, naucz się rozpoznawać drzewa z naszym programem

Literatura:

  1. Seneta W., Dolatowski J., 2006."Dendrologia" Wydanie II poprawione i uzupełnione. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006. s. 390-392
  2. Bugała W., 1991. "Drzewa i Krzewy dla terenów zieleni" wydanie II. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1991. s. 474
  3. Józef Gerald-Wyżycki, 1845. "Zielnik Ekonomiczno - Techniczny". Drukiem Józefa Zawadzkiego, Wilno 1845, s. 147-149
  4. NH Department of Agriculture, Markets & Food, Division of Plant Industry 29 Hazen Dr, Concord, NH 03301(603) 271-3488 - Common buckthorn, Rhamnus cathartica, Fact Sheet (ang.) dostęp 18.02.2020
  5. Barnes B.V., Wagner W.H. Jr.,  1981.  "Michigan Trees".  Ann Arbor: The University of Michigan Press. s. 384
  6. Knight K.S., Kurylo J.S., Endress A.G., Stewart J.R., Reich P.B., 2007. "Ecology and ecosystem impacts of common buckthorn (Rhamnus cathartica): a review". Biol Invasions (2007) 9:925–937
  7. Michał Szubert. Warszawa 1827. "Opisanie Drzew i Krzewów Leśnych Królestwa Polskiego". DRUKARNIA N. GLÜCKSBERGA, s. 218-221
  8. Rutkowski L., 1998."Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej". Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998. s. 298

opracowała Anna Górska, Wrocław 2020

wróć