Zielonka - logo
Kruszyna pospolita, Frangula alnus, liście i owoce

Kruszyna pospolita, Frangula alnus Mill.

Rodzina Szakłakowate (Rhamnaceae)

Gatunek rodzimy; lubi gleby świeże, wilgotne, ale rośnie też na bardziej ubogich i suchych, gatunek cienioznośny [1, 2, 6].

Krzew lub drzewo do 6 m wys., krótkowieczny, tworzy odrosty korzeniowe. Występuje w pn. - zach. Afryce, Europie oraz zach. i środk. Azji [1, 2].

"Należy właściwie do krzewów w leśnictwie oboiętnych, (...), rosnąc albowiem pod cieniem drzew starych, gdzie drzewek pożytecznych zwykle nie ma, takowych téż nie zagłusza. Sadzi się czasem dla odmiany w klombach, a w Tobołsku uważany iest iako ozdoba ogrodów. " [3]
Kruszyna pospolita, Frangula alnus, kwiaty

Kwiaty kruszyny wyrastają pęczkami w kątach liści. Są niewielkie, pięciokrotne, mają białe płatki korony i działki kielicha. Co ciekawe płatki korony są mniejsze od działek kielicha. Kwiaty te produkują nektar i są chętnie odwiedzane przez pszczoły [1].

"Wreszcie kwiatki [kruszyny] dają pszczołom pożywienie." [9]
Kruszyna pospolita, Frangula alnus, niedojrzałe owoce

Kruszyna kwitnie przez cały sezon, stąd na jednym krzewie można czasem spotkać zarówno kwiaty, jak i młode zielone owoce, na pół dojrzałe owoce czerwone i w pełni dojrzałe czarne.Kiedyś owoców i kory kruszyny używano do barwienia materiałów.

Kora "gotowana w mleku lub piwie i zaprawiona ałunem daje na wełnie kolor czérwony. (...) Niedojrzałe jagody dają wełnie zaprawnej ałunem kolor zielony." [12]
Kruszyna pospolita, Frangula alnus, owoce i liście

Ptaki chętnie zjadają owoce kruszyny, ale dla ludzi są one trujące. Zawierają podobnie jak kora glikozydy antrachinonowe, które mogą podrażniać układ pokarmowy i wywoływać wymioty oraz biegunkę, ale też, dzięki tym substancjom, mają zbliżone do kory działanie lecznicze [11]. W niektórych regionach Polski kruszyna nazywana jest wilczą jagodą, choć oczywiście pokrzyk wilcza jagoda to zupełnie inny gatunek.

Kruszyna pospolita, Frangula alnus, liście

Liść tego gatunku jest całobrzegi, o kształcie jajowatym lub eliptycznym. Nerwy na wierzchniej powierzchni ma wgłębione. Jesienią robi się żółty.

Kruszyna pospolita, Frangula alnus, liście

Pąki kruszyny są pozbawione łusek, zimą okrywają je małe, silnie owłosione liście. (Możesz porównać powyższe zdjęcie ze zdjęciem topoli czarnej, której pąki są pokryte łuskami)

W ziołolecznictwie stosuje się zebraną na wiosnę korę z młodych pni i gałęzi. W świeżej korze znajdują się zredukowane formy antronów, które są silnie drażniące i powodują nudności oraz wymioty. Dlatego, aby utlenić związki antrapochodne, przed użyciem kora powinna być przechowywana przez rok lub poddana temperaturze 100° przez 2 godz. [4, 5, 11].

Kora kruszyny stosowana jest niemal we wszystkich krajach europejskich " jako lek łagodnie przeczyszczający, nie wywołujący nawet po dłuższym podawaniu podrażnienia błon śluzowych jelit ani przyzwyczajeń, szczególnie wskazany dla dzieci i osób starszych. Ponadto stosowana jest jako łagodny lek żółciopędny w schorzeniach wątroby i pęcherzyka żółciowego. Wchodzi w skład mieszanek ziołowych (...) oraz licznych preparatów stosowanych w zaburzeniach przemiany materii oraz zaburzeniach czynność wątroby i przewodu pokarmowego (...). Podobnie działa owoc kruszyny." [11]
Kruszyna pospolita, Frangula alnus, kora

Kruszyna pospolita ma korę ciemną z białawymi przetchlinkami. Choć poszczególne pędy kruszyny nie są długowieczne i usychają często już po kilku latach, to tworzy ona odrosty korzeniowe (widoczne na zdjęciu powyżej), które pozwalają roślinie, jako całości, żyć o wiele dłużej, nawet do 150 lat [8].

"Krzew kruszyny pospolitej "ma drewno dosyć kruche i ztąd powstała jego nazwa łacińska (Frangula) oraz polska. Jeśli się trafią pieńki nieco grubsze, robią z nich forniry, w przeciwnym zaś razie wypalają je na węgle, które uchodzą za najlepsze w fabrykacyi prochu strzelniczego." [9]
Kruszyna pospolita, Frangula alnus, pokrój

Kruszynę często spotykamy w naszych lasach. Rośnie na bardzo różnych siedliskach, w wilgotnych olsach, na torfowiskach, w borach sosnowych, po suche zarośla i skały [6]. Z tego powodu cenną w ziołolecznictwie korę kruszyny pozyskuje się ze stanowisk naturalnych. Do 2014 roku kruszyna podlegała częściowej ochronie gatunkowej, starano się w ten sposób zapobiec zbytniej eksploatacji siedlisk [7].

200 lat temu kruszynę pospolitą sprowadzono do Ameryki Płn.. Stała się tam gatunkiem inwazyjnym, który rosnąc gęsto w poszyciu lasów ocienia glebę i zagraża rozwojowi siewek drzew rodzimych [10].

Dąb szypułkowy, Quercus robur, liść i owocostan, obok napis, naucz się rozpoznawać drzewa z naszym programem

Literatura:

  1. Seneta W., Dolatowski J., 2006."Dendrologia" Wydanie II poprawione i uzupełnione. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006. s. 392-393
  2. Bugała W., 1991. "Drzewa i Krzewy dla terenów zieleni" wydanie II. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1991. s. 475-477
  3. Michał Szubert. Warszawa 1827. "Opisanie Drzew i Krzewów Leśnych Królestwa Polskiego". DRUKARNIA N. GLÜCKSBERGA, s. 221-223
  4. Kohlmünzer S., 2007. "Farmakognozja. Podręcznik dla studentów farmacji." Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2007, s.267-269
  5. "Encyklopedia zielarstwa i ziołolecznictwa" pod redakcją H. Strzeleckiej i J. Kowalskiego, 2000. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000, s. 257-258
  6. "Słownik botaniczny" pod redakcją Alicji i Jerzego Szweykowskich, 1993. Wiedza Powszechna, Warszawa, s. 304-305
  7. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 5 stycznia 2012 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin - dostęp 17.01.2020
  8. Urban Forest Ecosystems Institute - Frangula alnus- (ang.) dostęp 18.01.2020
  9. "Encyklopedyja powszechna", TOM XXVI, 1867. WARSZAWA, druk i własność S ORGELBRANDA Księgarza i Typografa, s. 534-535
  10. Cunard Ch. and Lee Th. D., 2009. "Is patience a virtue? Succession, light, and the death of invasive glossy buckthorn (Frangula alnus)". Biological Invasions:Volume 11, Number 3 / March, 2009 - (ang.) dostęp 18,01,2020
  11. Mikołajczyk K., Wierzbicki A., 1989. "Poznajemy zioła". Przedsiębiorstwo Wydawnictw i Wystaw Przemysłu Chemicznego i Lekkiego "Chemil", Warszawa 1989, s. 96-97
  12. Józef Gerald-Wyżycki, 1845. "Zielnik Ekonomiczno - Techniczny". Drukiem Józefa Zawadzkiego, Wilno 1845, s. 149-150

opracowała Anna Górska, Wrocław 2020

wróć