Klon jawor (jawor), Acer pseudoplatanus L.

Rodzina Klonowate (Aceraceae)

Gatunek rodzimy; gleby żyzne, świeże i wilgotne, gatunek cienioznośny [1, 2].

Drzewo do 40 m wys., żyje kilkaset lat;. Występuje głównie w górach środk. i pd. Europy oraz pd. zach. Azji [1, 2].

• "Nibyplatan"
• Kwiaty
• Owoc - skrzydełka kąt ostry
• Liść - V-kształtne zatoki
• Liście dla owiec, sok na cukier
• Kora - gładka lub tafelkowata
• Drewno - nie paczy się
• Gatunek górski

Łacińska nazwa jaworu pseudoplatanus - nibyplatan, sięga wiele wieków wstecz. Opowiada o tym Dolatowski (2012):

"Pliniusz Starszy w Naturalis historia pisywał o jaworze jako o platanus Gallica. Bywał to więc dla starożytnych platan, tylko taki bardziej północny, na przykład – galijski." [3]

"Zasadniczy wpływ na to, że platan przybrał w polszczyźnie imię „jawor”, miały tłumaczenia Biblii. W Starym Testamencie mamy platany w trzech miejscach (...). Gdy spojrzymy na stare polskie tłumaczenia czy objaśnienia ksiąg Starego Testamentu, to wszędzie w tych miejscach trafimy na swojskie jawory!" [3]

Jawor kwitnie później od klonu pospolitego, a mniej więcej w tym samym czasie co klon polny, tj. w maju lub czerwcu. Jego kwiaty pojawiają się wraz z liśćmi i są zebrane w groniaste wiechy. Podobnie jak u klonu pospolitego i polnego są miododajne i chętnie odwiedzane przez pszczoły [1].

Owoc tego gatunku jest złożony z dwóch jednonasiennych skrzydlaków, które rozdzielają się po dojrzeniu. Charakterystyczne dla jaworu są wypukłe orzeszki i ustawienie skrzydełek pod kątem ±ostrym.

Liście klonu jawora mają V-kształtne zatoki pomiędzy klapami i karbowanopiłkowany brzeg, w przeciwieństwie do liści klonu pospolitego, których zatoki są U-kształtne a brzeg ma nieliczne, ostro wyciągnięte duże ząbki.

"Liście jedzą chętnie owce a sok na wiosnę wytoczony, bywa tak słodki, że z niego cukier, choć w mniejszej ilości jak z klonu (ob.) cukrowego, otrzymać można. Sok ten poddany stosownej fermentacyi, daje napój musujący jakby wino szampańskie;" [4]

Kora jaworu jest początkowo gładka, później łuszczy się tafelkowato.

"Drzewo tego Klonu iest białawe, ścisłe, twarde i pięknie się wyrabia (...) Ma te wyborne przymioty, że się nie łatwo łupie, nie paczy i robactwo go nie toczy. Trzewiki czyli saboty z niego robione są bardzo trwałe. " [5]

"Jawór więc rośnie dziko po górskich lasach Europy, w Polsce zaś trafia się pojedyńczo po lasach liściastych, ale tylko w części jej górzystej, jak np. na górach Święto-Krzyzkich, w całém Krakowskiém, na Bieskidach i Tatrach, (...) na Bieszczadach, górach Bukowińskich i na Podolu, zresztą powszechnie koło wsiów, miast i w ogrodach lub parkach dla ozdoby sadzony. " [4]

Literatura:

1. Seneta W., Dolatowski J., 2006."Dendrologia" Wydanie II poprawione i uzupełnione. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006. s. 369
2. Bugała W., 1991. "Drzewa i Krzewy dla terenów zieleni" wydanie II. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1991. s. 429
3. Dolatowski J., 2012. "Jawor, jawor, jaworowe ludzie".Wiadomości PTD 3: 16-18.
4. "Encyklopedyja powszechna", TOM XIII, 1863. WARSZAWA, druk i własność S ORGELBRANDA Księgarza i Typografa. s. 164-165
5. Michał Szubert. Warszawa 1827. "Opisanie Drzew i Krzewów Leśnych Królestwa Polskiego". DRUKARNIA N. GLÜCKSBERGA, s. 43-46

opracowała Anna Górska, Wrocław 2017

wróć