Zielonka - logo
Jarząb pospolity, jarzębina, Sorbus aucuparia L., owoce

Jesion wyniosły , Fraxinus excelsior L.

Rodzina Oliwkowate (Oleaceae)

Gatunek rodzimy; gleby żyzne, świeże, głębokie, w młodości cienioznośny; odporny na zanieczyszczenia powietrza [1, 2]

Drzewo do 35 m wys., żyje około 300 lat. Występuje w Europie, na Kauchazie i w Azji Mniejszej [1, 2, 5].

"Kronikarze nasi pisząc o bałwochwalstwie Słowian mówią, że wszyscy czcili boga najwyższego, którego nazywali Jesse. Stryjkowski o Mazurach podaje, że uważali go za dawcę wszech dóbr i za wszechmocnego. Poświęcone mu było drzewo jesion, które za święte uważali, pod jego cieniem odbywali ofiary, jako najmilszem bóstwu Jesse." [3]
Jesion wyniosły, Fraxinus excelsior, kwiaty
U jesiona wyniosłego spotykamy drzewa żeńskie, męskie i drzewa obupłciowe.

Jesion wyniosły kwitnie w kwietniu lub maju, tuż przed rozwojem liści. Co ciekawe poszczególne osobniki wytwarzają tylko kwiaty męskie albo tylko żeńskie albo obupłciowe. Mamy zatem u jesiona jakby trzy płcie, drzewa żeńskie, drzewa męskie i drzewa obojnacze [10].

Jesiony "W końcu Maja przyciągają do siebie kantarydy czyli muchy hiszpańskie (Lytta vesicatoria), za które w aptekach dość drogo płacą, używając ich do robienia plastru." [3]

Z tzw. much hiszpańskich, czyli z pryszczeli lekarskich (Lytta vesicatoria), które są mieniącymi się zielenią, podłużnymi chrząszczami, robiono również afrodyzjak. Ich wydzielina zawiera drażniącą błony śluzowe kantarydynę, której zażycie w większych ilościach może być dla człowieka śmiertelne.

Jesion wyniosły, Fraxinus excelsior, owoce
Owocami jesionu wyniosłego są pojedyncze skrzydlaki.

Owocami jesionu są pojedyncze skrzydlaki o płaskim orzeszku, które dojrzewają na jesieni i długo utrzymują się na drzewie.

Nasiona jesionu są gorzkie i nie za bardzo nadają się do jedzenia, ale jeśli ktoś chce, to zgodnie z tym co pisał 200 lat temu Szubert, można spróbować:

"Оwoce niedoyrzałe w Anglii ubodzy ludzie w occie przyprawiaią i iedzą. " [4]
Jesion wyniosły, Fraxinus excelsior, liście
Liście jesionu wyniosłego są złożone z 7-11 piłkowanych listków.

Liście jesionu są najczęściej złożone z 7-11 listków o ±piłkowanym brzegu. Są one ułożone na gałązce nakrzyżlegle.

W dawnej literaturze przewija się wątek leczenia ukąszeń węża liśćmi jesionu oraz zdolności tego drzewa do odstraszania gadów [5,6,8,9].

"Dawni mniemali, iż pod niemi żaden gatunek Wężów się niekryie, a sok z liści na ukąszenie od węża zalecali. " [8]
"Starzy tę mu własność przyznali, że wszelkie iadowite gadziny, osobliwie węże, odpędza: nie odpisują się od tego i teraźnieysi, kiedy w Dziele matematycznych zabawek, matematische Ergotzungen, pisać ważą się, że wąż wolałby skoczyć w ogień, aniżeli przeczołgnąć się przez liście lub gałęzie Jesionowe. Ja o niczym bardziey upewnić nie mogę, iako żem ieszcze żadnego węża na Jesionie nie widział. " [9]
Jesion wyniosły, Fraxinus excelsior, kora
Młode drzewa jesionu wyniosłego mają gładką, szaropopielatą korę.

Obecnie w ziołolecznictwie stosuje się liście i korę jesionu, które m.in. wchodzą w skład mieszanek przeciwreumatycznych. Ich wyciągi mają bowiem zdolność oczyszczania organizmu z kwasu moczowego, którego nadmiar może prowadzić do dny moczanowej (artretyzm, podagra) i zwyrodnienia stawów [7].

"Meble robione z jesionu albo nim wykładane, przyjmują piękny bejc żółtawy i orzechowy, wybornie dają sie gładzić i polerować.
W ekonomice młode jesiony dla swéj gibkości i mocy bardzo dobre dostarczają płozy do sań, obwody do kół i wуborne obręcze na większe naczynia." [5]
Jesion wyniosły, Fraxinus excelsior, pokrój
Jesion wyniosły, Fraxinus excelsior, pokrój

Naturalne siedliska jesionu to wilgotne brzegi wód, gdzie wchodzi on w skład porastających je olsów i łęgów.

Chętnie sadzono go również na wsiach i przy drogach, gdyż z jednej strony jego liście i gałązki stanowiły karmę dla zwierząt domowych, a z drugiej, bogaty system korzeniowy miał zdolność utrwalania i osuszania gleby.

"Rozszerza się bardzo w korzeniach, i dlatego pożytecznie się rozsadza przy groblach, lądach rzek, iezior, i błotnych drogach." [6]
Dąb szypułkowy, Quercus robur, liść i owoc, obok napis, naucz się rozpoznawać drzewa z naszym programem

Literatura:

  1. Seneta W., Dolatowski J., 2006."Dendrologia" Wydanie II poprawione i uzupełnione. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006. s. 455-457
  2. Bugała W., 1991. "Drzewa i Krzewy dla terenów zieleni" wydanie II. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1991. s. 494-497
  3. "Encyklopedyja powszechna", TOM XIII, 1863. WARSZAWA, druk i własność S ORGELBRANDA Księgarza i Typografa, s.286, 290
  4. Michał Szubert. Warszawa 1827. "Opisanie Drzew i Krzewów Leśnych Królestwa Polskiego". DRUKARNIA N. GLÜCKSBERGA, s. 10
  5. Józef Gerald-Wyżycki, 1845. Zielnik Ekonomiczno - Techniczny. Drukiem Józefa Zawadzkiego, Wilno 1845, s.30-33
  6. Krzysztof Kluk, 1786."Dykcyonarz Roślinny". Drukarnia J.K. Mci y Rzeczypospolitey, Warszawa 1786, s.13
  7. "Encyklopedia zielarstwa i ziołolecznictwa" pod redakcją H. Strzeleckiej i J. Kowalskiego, 2000. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000. s. 205-206
  8. Jundziłł Bonifacy S. , 1799. "Botanika stosowana czyli wiadomość o własnościach y uzyciu roslin w handlu, ekonomice, rękodziełach, o ich Oyczyźnie, mnożeniu, utrzymywaniu według układu Linneusza". Drukarnia Dyecezyalna, Wilno 1799, s. 450-452
  9. Krzysztof Kluk, 1788."Roslin Potrzebnych, Pozytecznych, Wygodnych, Osobliwie Kraiowych, Albo Ktore W Kraiu Uzyteczne Bye Moga, Utrzymanie, Rozmnozenie, I Zazycie" Tom 2. Drukarnia J.K. Mci y Rzeczypospolitey, Warszawa 1788, s. 22-23
  10. https://de.wikipedia.org/wiki/Subdiözie – (niem.) dostęp 22.06.2016

opracowała Anna Górska, Wrocław 2016

wróć