Brzoza brodawkowata (brzoza zwisła), Betula pendula Roth

Rodzina Brzozowate (Betulaceae)

Gatunek rodzimy, pionierski, tolerancyjny co do gleby, światłożądny, odporny na suszę oraz zanieczyszczenia powietrza [1, 2]

Szybko rosnące drzewo do 30 m wys., żyje do 100(150) lat. Występuje pospolicie w Europie i Azji - do środkowej Syberii. Najbardziej pospolita brzoza w Polsce [1, 2, 7].

• Kwiaty żeńskie
• Oskoła - sok brzozowy
• Kwiaty męskie
• Huby brzozowe
• Owoce
• Gatunek pionierski
• Ziołolecznictwo
• Liście
• Kora
• Dziegieć

Brzoza brodawkowata często zaczyna kwitnienie już w kwietniu, kwiatostany żeńskie rozwijają się wtedy wraz z liśćmi z pączków mieszanych.

"Oskoła. Wiosną przed rozwojem pączków ciągnie brzoza tyle soków z ziemi, iż ten niekiedy z końców gałązek kroplami spływa. Sok ten czyli oskoła zbiera się za pomocą małej drewnianej rynienki (...). Bez widzialnego uszkodzenia drzewu, można puszczać z niego oskołę przez dwie doby, po czem dziura zatyka się szczelnie drewnianym czopkiem i zamazuje maścią ugniecioną z gliny i świeżego krowieńcu.

Sok brzozowy jest przezroczysty i słodkawy. Za pomocą warzenia można go doprowadzić do gęstości syropu cukrowego, a nawet pewien rodzaj cukru otrzymać. Wieśniacy z oskoły brzozowej za pomocą rojenia robią sobie nader przyjemny słodko-kwaskowaty, chłodzący, długotrwały napoj. Nalana na gniazdo octu wkrótce w tęgi zamienia się ocet. Można też z niej robić trunek do wina szampańskiego podobny." [3]

Kwiatostany męskie zawiązują się na drzewie już jesienią (A) i w tej postaci zimują. Na wiosnę się otwierają i zaczynają produkować pyłek (B), który jest roznoszony przez wiatr.

Na brzozie brodawkowatej i omszonej rosną tzw. huby brzozowe: włóknouszek ukośny (Inonotus obliquus) i porek brzozowy (Poliporus betulinus). "Wyciąg lub odwar z obu hub pobudza wytwarzanie interferonu, tj. substancji przeciwwirusowej. Pomocniczo mogą być stosowane w leczeniu chorób wirusowych i nowotworowych. Gęsty wyciąg z grzybni huby czarnej [włóknouszek] wchodzi w skład Befunginu, leku przeciwnowotworowego produkowanego w Rosji." [4]

Brzoza brodawkowata to typowy gatunek pionierski, charakteryzuje się światłożądnością, szybkim wzrostem i małymi wymaganiami glebowymi. Jej owoce to lekkie i wąskie orzeszki (ok. 1,5 mm dł.) z dwoma skrzydełkami, które wiatr z łatwością przenosi na znaczne odległości, umożliwiając brzozie zajmowanie nawet odległych nieużytków [1, 2].

"Liście brzozy są częstym składnikiem mieszanek ziołowych. Wykazują działanie moczopędne, nie drażniąc przy tym nerek. Działanie to może być związane z zawartością flawonoidów i olejku eterycznego, a także estrów triterpenowych. (...) W podobnym celu są czasem zbierane pączki brzozy Gemmae Betulae - zawierające olejek eteryczny (3 - 7%) , gęstą żywicowatą ciecz oraz flawonoidy." [5]

Brzozę brodawkowatą można rozpoznać po jej pokrytych drobnymi, białawymi brodawkami młodych gałązkach oraz romboidalnym lub trójkątnym kształcie większości liści na dorosłym drzewie [1, 2]. Co ciekawe, młode liście brzozy są jadalne na surowo i można je dodawać do sałatek w zastępstwie liści sałaty, rukoli lub szpinaku [6].

Brzoza brodawkowata stanowi jedno z najładniejszych drzew w polskim krajobrazie, zawdzięcza to m.in. pięknej, białej korze.

"Dziewicze brzozy, srebrne korą,
Liść sieją złoty w szmaragd traw.
Przez sieć gałęzi modrą morą
Prześwieca nieba skłon i staw."

Leopold Staff, "Dziewicze Brzozy".

Kora brzozy zawiera wysokokaloryczne substancje tłuszczowe i terpenowe, dzięki temu jest łatwopalna, za jej pomocą można rozpalić ogień nawet w deszczu. Pozyskuje się z niej też dziegieć, kóry kiedyś był szeroko wykorzystywany.

"Skóry bydlęce (...) napuszczone dziegciem (...) służą (...) na chomonty, szleje, pasy i t.p. Oprócz nadzwyczajnéj mocy takiego rzemienia dziegieć utrzymuje w nim równą miękkość w każdéj porze roku, a nie dopuszczając wilgoci, nadaje surowcowi trwałość, jakiéj żaden innу rodzaj rzemienia nie wyrówna. Oprócz wspomnionych własności niemniéj szacowna jest ta, iż skóry napojonéj dziegciem szczury i myszy nie tykają. Dziegieć w najtęższe mrozy naszego klimatu nie krzepnie, używa się przeto korzystnie na tanie i dobre smarowidło do kół powozowych i w młynach.(...) Bydlętom cierpiącym ze zbytku robaków daje się na czczo po łyżce stołowéj dziegciu a kilkodniowe zażycie morzy robaki i utracony apetyt przywraca. Aby rany u bydląt ochronić latem od przystępu owadów, a ztąd od robactwa, dosyć jest brzegi ran posmarować dziegciem, którego odór wszelkie owady i muchy odstręcza." [3]

Literatura:

1. Seneta W., Dolatowski J., 2006."Dendrologia" Wydanie II poprawione i uzupełnione. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006. s. 130
2. Bugała W., 1991. "Drzewa i Krzewy dla terenów zieleni" wydanie II. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1991. s. 172-173
3. Józef Gerald-Wyżycki, 1845. Zielnik Ekonomiczno - Techniczny. Drukiem Józefa Zawadzkiego, Wilno 1845. s. 15-23
4. "Encyklopedia zielarstwa i ziołolecznictwa" pod redakcją H. Strzeleckiej i J. Kowalskiego, 2000. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000. s. 189
5. Kohlmünzer S., 2007. "Farmakognozja. Podręcznik dla studentów farmacji." Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2007. s. 174
6. Łuczaj Ł., 2013. "Dzika kuchnia". Wydawnictwo Nasza Księgarnia, Warszawa. s. 46-49
7. "Brzozy, Betula L.", 1979. pod red. S. Białoboka. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa - Poznań, 1979. s. 274

opracowała Anna Górska, Wrocław 2015

wróć