Berberys pospolity (kwaśnica), Berberis vulgaris L.
Rodzina Berberysowate (Berberidaceae)
Gatunek rodzimy; gleby lekkie i przepuszczalne, raczej żyzne, światłolubny, odporny na mrozy [1, 2]
Szeroki krzew, do 2-3 m wys. Występuje w Europie (pd. i środk.) oraz w Azji (pd. i zach.) [1, 2].
- Kwiaty - pręciki reagują na dotyk
- Owoce - dużo witaminy C
- Pokrój jak fontanna
- Rdza źdźbłowa
- Kora - leczniczo na wątrobę
- Liście "na sałatę"
Berberys pospolity kwitnie późną wiosną i ma niewielkie, pachnące, żółte kwiaty. Kwiaty te zebrane są w grona, które na gałęziach prezentują się bardzo malowniczo.
Pręciki berberysu reagują na dotyk, zjawisko to nosi nazwę sejsmonastii [7], oto jak 200 lat temu pisał o nim prof. Szubert
"pręciki [w kwiecie berberysu] ieszcze szczególną maią własność to iest iawną i mocną drażliwość, dotknięte albowiem, jаk się tylko kwiat otworzył szpilką (...) sprężysto do blizny przyskakuią, a po nieiakim czasie się znowóy odchylaią" [3]
Owoce berberysu pospolitego są bogatym źródłem witaminy C. Można je jeść na surowo, nadają się też na likiery, soki i dżemy. Soku z berberysu można używać w zastępstwie soku z cytryny. Jednak ze względu na kwaśny smak i dużą ilość pestek nie są popularnym owocem leśnym [4, 5, 6].
"Dla potrzeb domowych przesypuje się owoce cukrem i przechowuje w chłodnym miejscu, a także suszy (...).Owoce berberysu zawierają do 5% cukrów, 6,5% kwasów organicznych (głównie jabłkowego), witaminę C (150 mg), witaminę E, karoten i pektyny;." [4]
Berberys pospolity jest krzewem, którego pędy wyrastają miej więcej z tego samego miejsca przewieszając się łukowato na zewnątrz. Dzięki takiemu ułożeniu pędów pokrój berberysu pospolitego przypomina nieco fontannę.
Berberys pospolity kiedyś powszechnie występował w zaroślach śródpolnych. Został jednak prawie całkowicie z nich wyeliminowany, gdyż okazało się, że jest nosicielem rdzy źdźbłowej, groźnego pasożyta upraw. Obecnie najłatwiej jest go spotkać z dala od pól np. w głębi świetlistych lasów [6].
"[Kora berberysu] Zawiera okoł 1% berberydyny. [Berberydyna] Ze względu na właściwości żółciopędne i lekko spazmolityczne może mieć zastosowanie w chorobach wątroby i dróg żółciowych." [8]
Berberys pospolity jest jedynym rodzimym gatunkiem tego rodzaju w Polsce. W przeciwieństwie do części swoich azjatyckich kuzynów, nasz berberys zrzuca liście na zimę. Widać wtedy wyraźnie ciernie, które są u niego przekształconymi liśćmi.
"Liście młode [berberysu] w Hollandyi zażywają na Sałatę, albo one ze sztuką mięsa gotuią." [9]
Literatura:
- Seneta W., Dolatowski J., 2006."Dendrologia" Wydanie II poprawione i uzupełnione. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006. s. 182-185
- Bugała W., 1991. "Drzewa i Krzewy dla terenów zieleni" wydanie II. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1991. s. 137
- Michał Szubert. Warszawa 1827. "Opisanie Drzew i Krzewów Leśnych Królestwa Polskiego". DRUKARNIA N. GLÜCKSBERGA. s. 236-242
- Czikow P., Łaptiew J., 1988. "Rośliny lecznicze i bogate w witaminy" Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1988. s. 67-68
- Lánská D., 1992. "Jadalne rośliny dziko rosnące". Polska Oficyna Wydawnicza "Delta W-Z", Warszawa. s. 58-59
- Grochowski W., 1988. "Jadalne owoce leśne", wydanie V. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne. Warszawa 1988. s. 154-155
- "Słownik botaniczny" pod redakcją Alicji i Jerzego Szweykowskich, 1993. Wiedza Powszechna, Warszawa. s. 403
- Kohlmünzer S., 2007. "Farmakognozja. Podręcznik dla studentów farmacji." Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2007. s. 451
- Krzysztof Kluk, 1786."Dykcyonarz Roślinny". Drukarnia J.K. Mci y Rzeczypospolitey, Warszawa 1786. s. 67-68
opracowała Anna Górska, Wrocław 2015